Roofs 2021-01-56 Gerechtsgebouw Antwerpen – veel meer dan 'Frietzakskes'

internationale daken

Het Gerechtsgebouw van Antwerpen, ook wel ‘Het Vlinderpaleis’ of in de Antwerpse volksmond ‘De Frietzakskes’ genoemd, is gelegen in het zuiden van Antwerpen op de plaats van het vroegere Zuidstation. En vooral die laatste bijnaam voelt een beetje bagatelliserend.

Joep Klerx

De aanleiding

De gerechtelijke diensten van Antwerpen kampten eind jaren negentig met een nijpend plaatsgebrek en een verspreide aanwezigheid in de stad. Dit plaatsgebrek en de wens om alle gerechtelijke diensten op één plek te hebben was de aanleiding voor het uitschrijven van een internationale architectuurwedstrijd voor een nieuw, allesomvattend gerechtsgebouw aan de rand van de stad. Eigenlijk als een poortgebouw in het zuidwesten van de stad waaronder via de Bolivartunnel de Ring van Antwerpen de stad binnendringt. Die wedstrijd werd gewonnen door Rogers-Stirk-Harbour (in samenwerking met VK Architects en Arup). In 1998 ving men aan met bouwen. Op 28 maart 2006 werd het gebouw ingehuldigd door verschillende hoogwaardigheidsbekleders.

Het idee

Het gerechtsgebouw moest acht verschillende burgerlijke en strafrechtbanken gaan herbergen en onderdak bieden aan 36 rechtszalen, talloze kantoren en kamers voor rechters en advocaten, een bibliotheek, een eetzaal, en een grote openbare zaal – de ruimte die van oudsher bekend staat als de ‘Salle des Pas Perdus’. Het gebouw is naast gerechtsgebouw ook bedoeld als poort naar de stad. De snelweg loopt via de Bolivartunnel onder het bouwwerk door, waardoor het als verbinding over de snelweg tussen het stadscentrum en de Schelde fungeert. De belangrijkste inspiratiebron voor het ontwerp zijn de Vlaamse schilderijen van schepen die langs de landelijke grachten varen.

Het ontwerp

De Salle des Pas Perdus bevindt zich op het kruispunt van alle zes ‘vlindervleugels’, in het hart van het gebouw en wordt afgedekt door een opvallende, kristallijne dakstructuur te midden van de omringende, parabolische daken die de rechtszalen bedekken. Vanuit de Bolivarplaats komt men via een trap en een passende, grootse ingang binnen in deze centrale ruimte. Vanuit die ruimte heeft men via licht stijgende trappen toegang tot de rechtszalen. Op dit niveau van de hoorzaal wordt de Salle des Pas Perdus een reeks van wachtgebieden die betrekking hebben op de hoorkamers zelf. De zeilachtige structuren van de daken van de hoorzalen zijn op één vlak voorzien van glas en gericht op het noordwesten, waardoor het daglicht de rechtszalen en de openbare ruimtes daaronder kan binnenstromen zonder dat er sprake is van directe zonneschijn.

De kantoren zijn te vinden in drie van de zes niveaus en beslaan alle zes de vleugels. Deze indeling zorgt ervoor dat de meeste publieke functies aan de Salle des Pas Perdus grenzen, terwijl de meest private het verste weg zijn. De ondersteu­nende functies bevinden zich op de laagste niveaus van het gebouw onder de openbare, gerechtelijke en kantoorruimten. Het centrale Living Archive bevindt zich onder de Salle des Pas Perdus en is verbonden met de kantoorvleugels. De gemeenschappelijke ruimten voor het personeel, zoals de centrale bibliotheek en het restaurant, bevinden zich op de begane grond tussen de lineaire vleugels met directe toegang tot de aangelegde binnenplaatsen.

Ook het klimaataspect stond hoog in het vaandel bij dit project. Om zo energiezuinig te kunnen functioneren, is ervoor gekozen om zo veel mogelijk gebruik te maken van natuurlijk licht en natuurlijke ventilatie. Bovendien wordt regenwater gerecycled. Het landschap om het gebouw heen is beplant om het gebouw te beschermen tegen het lawaai en de vervuiling van de snelweg waar het aan grenst. De autosnelweg is onder het Justitiepaleis doorgeleid, waardoor voetgangersroutes vanuit het gebouw direct de stad in kunnen lopen en er ruimte was voor de aanleg van een nieuwe tramlijn. Door deze afdekking van de snelweg en het aanplanten van bomen en meer groen, heeft de openbare ruimte voor het gerechtsgebouw een veel rust­gevender uitstraling gekregen.

De dakconstructie

In de constructie van het Antwerpse Gerechtsgebouw is gebruikgemaakt van een prefab betonnen bovenbouw, waarboven elke rechtszaal is voorzien van een dak dat bestaat uit vier geometrische hyperbolische parabolen. De hyperbolische parabool is een dubbel gekromd opper­vlak dat van bovenaf gezien bestaat uit een eenvoudig rechthoekig raster, waarvan de hoeken naar boven of beneden zijn getrokken om een parabolische curve te creëren. In de daken van de rechtszaal werden twee hyperbolische paraboloïden als het ware naar boven getrokken en over twee lagere paraboloïden gekanteld, waardoor er een opening tussenin ontstaat. Die opening is voorzien van glas, om de natuurlijke lichtinval in de rechtszalen te maximaliseren. Deze lichtdaken zijn gericht op het noordwesten, waarbij de overkappingen zorgen voor zonwering tegen de hoogstaande zon. De vier dakdelen zijn ontworpen als afzonderlijke onderdelen en worden verder gescheiden door stroken daklichten.

De constructieve oplossing voor de daken bestaat uit raster­balken die met elke laag over de volle lengte zijn gelamineerd. Deze opstelling werd geleidelijk aan opgebouwd door lange lengtes hout aan elkaar te schroeven en te verbinden met de omtrek van het staalwerk, waardoor de lange houten stroken de geometrie van de hyperbolische parabool nauwkeurig kunnen volgen.

Het geheel van de dakstructuur werd geassembleerd in een grote scheepswerf die zich op enkele kilometers afstand van de bouwplaats bevindt. De scheepswerf werd geconfigureerd als een productielijn van afzonderlijke werkgebieden voor het lassen, schilderen, monteren van de houten roosterschalen en de dakbedekking. Gedeeltelijk voorbereide materialen werden aan de scheepswerf geleverd en vervolgens onder dak gemonteerd op een efficiënte en georgani­seerde manier om een eindproduct van zeer hoge kwaliteit te garanderen. Na de montage werd elk van de vier daksecties op de duwbakken gehesen en langs de rivier getransporteerd, om de reis met een brede laadvrachtwagen over de velden af te ronden naar de plaats waar ze werden gehesen en op hun plaats werden gezet.

Het duurde zo’n 7,5 jaar en kostte meer dan 250 miljoen euro om het reusachtige bouwwerk te vervolledigen. En met haar zes grote, glazen vleugels, de zesentwintig kleinere schaaldaken en de bekroning met verschillende architectonische prijzen kan er best geconcludeerd worden dat het resultaat veel meer verdient dan de bijnaam ‘De Frietzakskes’.■

Gegevens

  • Tijdlijn bouw 1998 – 2006
  • Locatie Antwerpen, België
  • Oppervlakte locatie 37.000 m2
  • Oppervlakte gebouw 77.000 m2
  • Opdrachtgever Regie der Gebouwen
  • Architect Rogers Stirk Harbour + Partners
  • Co-architect VK Architects
  • Bouwkundig ingenieur Arup, Bureau Van Kerckhove
  • Landschapsarchitect Wirtz International BV
  • Aannemer Interbuild / KBC / Artesia
  • Gevel consultant Lesos Engineering
  • Kosten Volgens de architect €94.000.000, volgens nieuwsberichten meer dan €250.000.000
  • Awards
    2008 – RIBA European Award Chicago Athanaeum IAA
    2007 – RICS Awards regeneration Category: Commended
    2006 – Staalbouwprijs.
    2004 – Civic Trust Award – Commendation

 

Labels